॥ अमृतबोध ॥ २६ जानेवारी २०१७ ॥ हरिपाठ मंजिरी - ४१ ॥

सगुण व निर्गुण या संज्ञांच्या प.पू.श्री.मामासाहेब देशपांडे महाराजांनी केलेल्या व्याख्या खूप महत्त्वपूर्ण आहेत. पण समजायला कठीण आहेत, असे अनेकांनी काल कळवले. म्हणून आज त्यावर थोडा विचार करूया. हा विषय नीट समजावा म्हणून, प.पू.मामांनी व प.पू.शिरीषदादा कवडे यांनी आपल्या वाङ्मयातून सांगितलेले संदर्भ उपयोगात आणलेले आहेत.
श्रीभगवंतांची मायाशक्ती ही तीन प्रकारची आहे; मूळमाया, योगमाया व त्रिगुणात्मिका माया. प्रत्यक्ष श्रीभगवंत ज्या मायेच्या आधाराने साकार होतात, अवतरतात तिला मूळमाया म्हणतात. ही त्यांच्याच सारखी नित्यशुद्ध आहे. श्रीसंत जनाबाई श्रीविठोबांना उद्देशून, "अरे विठ्या अरे विठ्या । मूळमायेच्या कारट्या ॥" असे जे म्हणतात ते याच अर्थाने.
श्रीभगवंतांचेच स्वरूप असणा-या अवतारी संतविभूती, श्रीसद्गुरु ज्या मायेच्या आधाराने साकार होतात तिला 'योगमाया' म्हणतात. ही माया देखील भगवंतांची एक विभूतीच आहे. सर्वसामान्य जीव व यच्चयावत् सर्व विश्व ज्या मायेतून आकाराला येते, तिला 'त्रिगुणात्मिका माया' म्हणतात. हीच सत्त्व, रज व तम या तीन गुणांच्या माध्यमातून सर्व चराचर प्रपंचाची निर्मिती करीत असते. त्रिगुणात्मिका मायेचा विस्तार हा केव्हाही नाशिवंत व भासमानच असतो.
श्रीभगवंतांचे मूळ परब्रह्मस्वरूप हे तिन्ही गुणांच्या पलीकडे आहे. त्याला ना आकार ना विकार. यासाठीच पू.मामा त्या निर्गुणाची व्याख्या करताना म्हणतात की, सत्त्व, रज व तम या तीन गुणांविरहित जे निराकार तत्त्व तेच 'निर्गुण' होय.
श्रीभगवंत सगुण साकार होताना मूळमायेच्याच आश्रयाने, या निर्गुण स्वरूपातूनच अवतरित होत असतात. म्हणून त्याही ठिकाणी हे तीन गुण केव्हाही अस्तित्वात नसतात. त्यामुळे सगुणाची व्याख्या करताना पू.मामा म्हणतात की, सत्त्व, रज व तम या तिन्ही गुणांशिवायच जे साकार झालेले असते, तेच 'सगुण' होय. निर्गुणातून सगुणत्वाला आले म्हणून श्रीभगवंतांचे रूप काही त्रिगुणात्मक बनत नसल्याने, त्या रूपालाही कधीच नाश नसतो. ते नित्यसिद्धच राहते. ही दोन्ही रूपे परमविशुद्ध व नित्यपवित्र असल्याने, सद्गुरु श्री माउली, 'सगुण निर्गुण एकु गोविंदु रे ।' असेच म्हणतात. 'कान्होबा तुझी घोंगडी चांगली ।' या अभंगात अतिशय सुंदर शब्दांमध्ये श्री माउलींनी याविषयी आणखी स्पष्टीकरण दिलेले आहे.
(कृपया ही इमेज आपल्या फेसबुक वॉलवर तसेच व्हॉट्सप ग्रूप्सवर आवर्जून शेयर करावी ही विनंती. अशा पोस्ट्स नियमित वाचण्यासाठी कृपया हे पेज लाईक करावे.
https://m.facebook.com/sadgurubodh/
http://sadgurubodh.blogspot.in )